تاريخ : 2/17/2014 12:00:00 AM
کد مطلب: 210
معرفی‌های اجمالی

معرفی‌های اجمالی

تعلیقه‌های استدلالی و تحریری نو از تحریر الوسیله

کتاب «وسیلة النجاة» را آیة الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی (۱۲۸۴ ـ ۱۳۶۵ ق) بر اساس حواشی خویش بر «ذخیرة الصالحین» سید محمد کاظم طباطبایی یزدی (۱۳۳۷ ق) به نگارش در می‌آورد. این کتاب، در زمان مرجعیت وی ـ که پس از میرزا محمد تقی شیرازی (میرزای دوم) در او متمرکز شده بود و تا ده سال طول کشید ـ نقش مهم و تأثیرگذاری در میان مقلدان وی و پس از وی داشت.

امام خمینی، نیز به نخستین کتاب فقهی ـ فتوایی که حاشیه (تعلیقه) می‌زند، کتاب «وسیلة النجاة» است که در سال ۱۳۷۲ ق در قم به پایان می‌رسد. این حاشیه‌ها اساس تألیف کتاب «تحریر الوسیله» در زمان تبعید (ترکیه) می‌شود که پس از آن در نجف و قم تکمیل می‌گردد. در نجف، خلاصه‌ای از آن با نام «زبدة الاحکام» منتشر می‌شود.

کتاب «تحریر الوسیلة»، پس از انقلاب اسلامی، در محافل علمی، حقوقی و نیز تقلید مقلدان امام خمینی مورد توجه قرار می‌گیرد. چاپ و ترجمه آن بارها منتشر می‌شود، فقیهانی چند بر آن شرح و تعلیقه می‌نگارند و مبنای تدریس خارج فقه قرار می‌دهند، در تدوین قوانین و رأی دادگاه‌ها نقش می‌آفریند.

از جمله کسانی که به این کتاب عنایت داشتند، آیة الله مشکینی است. از وی دو اثر مرتبط با «تحریر الوسیلة» به جا مانده است که توسط دبیرخانه همایش، تحقیق و منتشر شده است. در ادامه در باره این دو کتاب، می‌خوانیم:


تحریر تحریر الوسیله

کتاب «تحریر تحریر الوسیله» که نویسنده در بعضی کتاب‌هایش آن را «تحریر التحریر» یا «عیون الاحکام فی مسائل الحلال و الحرام» نامیده است، خلاصه‌ای به زبان عربی از همه ابواب فقهی کتاب «تحریر الوسیلة» امام خمینی است.

آیة الله مشکینی در ابتدای کتاب می‌نویسد: «این وجیزه، تلخیص کتاب "تحریر الوسیله" آیة الله‌ای مجاهدکبیر، نابغه عصر، فقیه کم نظیر، فیلسوف عارف، امام امّت، آیة الله العظمی آقای خمینی ـ مدّ ظلّه ـ است که به منظور انتخاب مسائل مورد ابتلاتر، برای اشخاص یا امکنه یا نهادهایی که مجال رسیدن به مسائل مفصل ندارند، انجام گرفته است».

شیوه مؤلف بر این مبنا بوده است:

ـ اختصار فروعات و جدا کردن آنها.

ـ به کار بردن الفاظ و عبارات ساده‌تر و توضیح بر اصطلاحات فقهی نا مأنوس.

ـ ترکیب فروعات یک مسئله با حفظ پیوستگی میان آنها.

ـ سعی بر ذکر مسائلی که امروز به آنها نیاز است و حذف مسائلی که مورد ابتلا نیست.

ـ حفظ فتوای امام خمینی در کتاب.

یادآور می‌شود پس از ارتحال آیة الله مشکینی، چاپ اول «تحریر تحریر الوسیله» با تحقیق سید مرتضی سیدابراهیمی، از سوی سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، در سال ۱۳۸۷ در یک جلد و ۳۴۸ صفحه منتشر شده است.


التعلیقة الاستدلالیة علی تحریر الوسیله

کتاب «التعلیقة الاستدلالیة علی تحریر الوسیله»، مجموعه حاشیه‌ها و یادداشت‌های آیة الله مشکینی بر بخش‌هایی از کتاب «تحریر الوسلیة» امام خمینی است که تحت عناوین مشابه «تحریر الوسیله» نوشته شده است.

تاریخ نگارش و دیگر ویژگی‌های این حواشی مشخص نیست. روش مؤلف در این کتاب و البته در بیشتر کتاب‌هایش، نوشتار کوتاه و پرفایده است. تعلیقات، کوتاه و مفید است. همچنین متن کامل روایات را نمی‌‌آورد و بخش‌های مورد استدلال را ذکر می‌کند و گاهی نیز فقط به باب و اسم راوی اکتفا می‌کند.

از آن جا که ذوق فقهی و و اصولی ایشان به امام خمینی نزدیک است، در بیشتر تعلیقه‌ها، ادله فتوا را از کتاب، سنّت، عقل و اجماع می‌آورد و در مواردی که نظرش با مؤلف متن، مخالف است، در حاشیه با ذکر رأی خود، به دلیل این مخالفت نیز اشاره داد.

تعلیقات استدلالی آیة الله مشکینی بر «تحریر الوسیله»، شامل همه ابواب و مسائل کتاب نیست بلکه بعضی مسائل پانزده باب ذیل به حواشی ایشان مزیّن است:

الإجتهاد و التقلید؛ الطهارة؛ الصلاة؛ الصوم؛ الزکاة؛ المکاسب و المتاجر؛ الشفعة؛ الصلح؛ الجعالة؛ العاریة؛ الودیعة؛ الدین و القرض؛ الرهن؛ الحجر؛ الوکالة؛ الإقرار؛ الهبة؛ الوقف؛ الوصیة؛ الأیمان و النذر؛ الکفّارات؛ الصید و الذباحة؛ الأطعمة و الأشربة؛ النکاح؛ الطلاق؛ الخلع و المباراة؛ المواریث.

این مجموعه، به همت دبیرخانه کنگره همایش، به صورت متن کتاب و تعلیقات، تحقیق و منتشر شده است. در این تحقیق، همه روایات و اقوال فقهی، مصدریابی شده است. روایات، از کتاب «وسائل الشیعة» تحقیق مؤسسه آل البیت(ع) نشانی داده شده است و در مواردی که به اجماع یا شهرت اشاره دارد، به کتاب‌های «مفتاح الکرامة»، «مستندالشیعة»، «جواهر الکلام» و برخی کتب قدما، ارجاع داده شده است.

متن کتاب، ویرایش و تقویم نصّ شده است. همچنین کتاب، با شش فهرست آیات، احادیث، اعلام (اشخاص)، کتب اشاره شده در متن، و مصادر تحقیق، پایان یافته است.

یادآور می‌شود پس از ارتحال آیة الله مشکینی، چاپ اول «التعلیقة الاستدلالیة علی تحریر الوسیله» با تحقیق سید مرتضی سیدابراهیمی، از سوی سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، در سال ۱۳۹۰ در چهار جلد منتشر شده است.

 

الرسائل الجدیدة و الفرائد الحدیثة

شیخ مرتضی انصاری (۱۲۱۴ ق/ دزفول ـ ۱۲۸۱ ق / نجف)، پس از شیخ محمد حسن صاحب جواهر، ریاست و اداره حوزه علمیه نجف و نیز مرجعیت شیعیان جهان را برای پانزده سال (از سال ۱۲۶۶ ق) به عهده داشت.

وی که خود شاگرد با واسطه وحید بهبهانی (۱۱۱۷ ـ ۱۲۰۵ ق) است، پس از او، نقش مؤثر یا منحصر به فردی در اعتلا و اعتباربخشی اصول فقه داشت. برخی او را مؤسس آخرین و برجسته‌ترین دوره علم اصول فقه می‌دانند و تلاشش را در این زمینه، مشابه کوشش شیخ طوسی بر می‌شمارند.

شیخ انصاری، در کرسی تدریس و نیز با تألیف اثر مستقل در فقه و اصول فقه، جان تازه‌ای به فقه و اصول فقه شیعی داد و پایه‌گذار مکتب فقهی ـ اصولی جدیدی شد که با عقل‌گرایی در استنباط احکام شریعت، جریان اخباری‌گری را مغلوب کرد و اصول گرایی را به اوج رساند.

خلاقیت و نوآوری‌های شیخ انصاری در دو کتاب فقهی و اصولی «فرائد الأصول» و «المکاسب»، این دو را در کنار کتاب «کفایة الاصول» آخوند خراسانی (۱۲۵۵ـ ۱۳۲۹ ق)، سه‌گانه تخصصی فقه و اصول حوزه علمیه در سطح عالی و خارج فقه و اصول قرار داد که پس از وی تا کنون، از متون اصلی و تخصصی تدریس حوزه‌های علمیه است و گفته‌اند بیش از دویست نفر، بر این دو کتاب، شرح نگاشته‌اند یا حاشیه و تعلیقه زده‌اند.

کتاب «فرائد ‌الاصول» شیخ انصاری، در حوزه با نام «رسائل» مشهور است و حاوی برخی از رساله‌های شیخ انصاری در اصول فقه است. در این کتاب، هفت رساله اصولی آمده است: قطع، ظنّ، اجماع، برائت، استصحاب، تعادل و تراجیح.

یکی از کسانی که در دوران معاصر این کتاب را تدریس کرد و به یادگیری و بهره‌گرفتن طلاب از این کتاب اهتمام داشت، آیة الله مشکینی بود. وی با نگارشی نو از «فرائد ‌الاصول»، خلاصه‌ای مفید و کاربردی از آن را با نام «الرسائل الجدیدة و الفرائد الحدیثة» به طلاب و دانش‌پژوهان علم اصول ارائه کرد.

وی در مقدمه کتاب، به مقام علمی شیخ انصاری و جایگاه کتاب «فرائد ‌الاصول» اشاره می‌کند که وی از بزرگان اصول فقه، و کتابش بزرگ‌ترین و پرفایده‌ترین کتاب اصولی است که دانشجوی اصول یا دانش‌پژوه فقه، از فهم آن و دستیابی به مقاصد آن بی نیاز نیست؛ زیرا وی نفس پاکش را برای رسیدن به حقایق این علم نزد گذشتگان، به زحمت انداخت و به آنچه در این علم نگاشته شده است احاطه یافت. از این رو، به گوهر و نکات دقیق این علم دست یافت و آن را منقح کرد و در نظم و ترتیبی لطیف و دقیق، دور از اقوال بیهوده و باطل، و با بیانی فصیح و بلیغ ارائه کرد.

مؤلف «الرسائل الجدیده» همچنین به مراتب تقوا و اجتهاد شیخ انصاری و تأثیر دو کتاب «مکاسب» و «رسائل» بر حوزه‌های علمیه تصریح می‌کند و سپس شرایط و حوادث جدید در زندگی بشر، تلاش فراوان دشمنان اسلام در سراسر جهان، و وظایف طلاب را گوشزد می‌کند و با توجه به سنگینی وظیفه خادمان دین، لزوم آمادگی برای حفظ شریعت و ...، خواستار تجدید نظر در برنامه و کتب درسی حوزه‌ها، و انتخاب نافع‌ترین و مناسب‌ترین آنها نسبت به روزگار فعلی می‌شود و می‌نویسد که اگر شیخ زنده بود و شرایط روز و وضعیت طلاب را می‌دید و این که کتابش، کتاب درسی دوره مشخصی از فراگیری اصول فقه و مقدمه یادگیری علم فقه است نه کتاب مرجع تحقیقاتی برای مستنبط احکام، به راستی آن را برای کتاب درسی دوره عمومی، تلخیص و مهذب می‌کرد و پژوهشگر اصول فقه و نیز فقیه را به تألیفات مطول در این زمینه ارجاع می‌داد.

از این رو، این استاد حوزه، دست به تلخیص «رسائل» شیخ می‌زند و مباحثی را که تکرار شده است، مثال‌های اضافی و نیز نقل‌قول‌ها را بعد از طرح دیدگاه‌ها، حذف می‌نماید. همچنین بعد از حذف‌ها، عباراتی را کم یا زیاد، برای ارتباط بهتر مطالب یا توضیح مشکلات عبارات شیخ و تبیین مقصود وی، به متن اضافه می‌کند.

طبق مقدمه کتاب، آیة الله مشکینی، کتاب را در شرایط نامناسب و در حالی نوشته است که از شروح و تعلیقات کتاب «رسائل»، سه مورد از: شیخ موسی تبریزی (شاگرد شیخ انصاری)، شیخ محمد کاظم طوسی، شیخ محمد رضا همدانی در اختیار داشته است.

گفتنی است پس از ارتحال آیة الله مشکینی، چاپ اول تحقیق جدید «الرسائل الجدیدة و الفرائد الحدیثة» با تحقیق سید مرتضی سیدابراهیمی، از سوی انتشارات الهادی(ع)، در سال ۱۳۹۱ در یک جلد منتشر شده است.


 

آیة الله مشکینی در مجلس خبرگان

فعالیت‌های سیاسی آیة الله مشکینی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و همراهی ایشان با نهضت امام خمینی بر کسی پوشیده نیست. نام ایشان همیشه به عنوان یکی از برجسته‌ترین یاران امام مطرح بود. پس از انقلاب و استقرار جمهوری اسلامی ایران، ایشان منصب‌ها و مسئولیت‌های مهمی را به عهده داشتند.

یکی از مسئولیت‌های آیة الله مشکینی، عضویت و ریاست مجلس خبرگان رهبری بود. وی در چهار دوره مجلس خبرگان، حضور مؤثر داشت. مجموعه سخنرانی‌های ایشان در اجلاسیه‌های خبرگان و در دیدارهای اعضای مجلس خبرگان با مقام معظّم رهبری و نیز نامه‌های صادره به امضای ایشان، به همت دبیرخانه همایش در اولین اثر از مجموعه آثار آیة الله مشکینی با عنوان «در مجلس خبرگان» گردآوری و منتشر شده است.

کتاب «آیة الله مشکینی در مجلس خبرگان» پس از پیش گفتار و درآمد، سه بخش دارد: سخنرانی‌ها در اجلاسیه‌های مجلس خبرگان؛ سخنرانی‌ها در دیدار با رهبر معظّم انقلاب؛ نامه‌ها.

در بخش یکم، که دو ‌سوم کتاب را شامل است، سخنرانی‌های آیة الله مشکینی در جلسه اول اجلاسیه‌های عادی و فوق‌العاده چهار دوره مجلس خبرگان آمده است:

دوره اول: اجلاس عادی اول تا هشتم و یک جلسه فوق‌العاده، مربوط به سال‌های ۶۲ تا ۶۹

دوره دوم: اجلاس عادی اول تا هشتم، مربوط به سال‌های ۶۹ تا ۷۶

دوره سوم: اجلاس عادی اول تا شانزدهم، مربوط به سال‌های ۷۷ تا ۸۵

دوره چهارم: جلسه افتتاحیه و اجلاس عادی اول، مربوط به سال اسفند ۸۵

بخش دوم کتاب، پانزده سخنرانی آیة الله مشکینی را در دیدار اعضای محترم مجلس خبرگان با رهبر معظّم انقلاب، بین سال‌های ۶۹ تا ۸۵، در بر گرفته است.

در بخش پایانی کتاب، دوازده نامه با امضای ایشان به عنوان رئیس مجلس خبرگان، گنجانده شده است.

سه نامه نخست، در اجرای بند هفتم ماده پانزدهم آیین‌نامه داخلی مجلس خبرگان، خطاب به رهبر معظّم انقلاب نگارش و در آنها یازده عضو اصلی و چهار عضو علی البدل کمیسیون تحقیق معرفی شده است.

سه نامه بعدی، برای نایب رئیس محترم (یک نامه) و رئیس محترم هیئت تحقیق مجلس خبرگان (دو نامه) صادر شده است. هفت نامه دیگر، برای خارج کشور نگارش شده است: رئیس هیئت امنای مرکز آل البیت اردن؛ رئیس نهضة العلماء اندونزی (شیخ هاشم موزادی)؛ رئیس مجلس علمای الجزائر (شیخ بو عمران شیخ)؛ دبیر کل مجمع بین المللی فقه اسلامی (شیخ محمد حبیب بن خوجه)؛ رئیس انجمن العالم الاسلامی (شیخ عبد الله عبد المحسن ترکی)؛ رئیس جمعیت الدعوة الاسلامیة لیبی (استاد احمد محمد شریف)؛ مفتی کشور مصر (دکتر علی جمعه.)

خاطر نشان می‌شود پس از ارتحال آیة الله مشکینی، چاپ اول کتاب «آیة الله مشکینی در مجلس خبرگان» به کوشش مؤسسه علمی ـ فرهنگی دار الحدیث، از سوی انتشارات الهادی(ع)، در سال ۱۳۸۷ در یک جلد و ۳۵۸ صفحه منتشر شده است.

*

در این جا مناسب است بخشی از سخنرانی‌های آیة الله مشکینی را در اجلاسیه‌های دوره اول مجلس خبرگان، در باره اهمیت و جایگاه مجلس خبرگان، نقل کنیم:

دوره اول، اجلاس دوم، جلسه اول، ۲۳/۴/۱۳۶۳: «نهاد مجلس خبرگان، مهم‌ترین نهادی است كه در جمهوری اسلامی تشكیل شده، زیرا كه مجلس خبرگان در باره روح قانون اساسی و در باره اصولی كه آن اصول را می‌توانیم به «روح القوانین» تعبیر كنیم و روان قانون اساسی تعبیر كنیم ـ و آن قانون رهبریت و اصول مربوط به رهبریت است ـ این مجلس در باره آن قانون است. پس یكی از مهم‌ترین، بلكه مهم‌ترین قانون و اصل از اصول اساسی را از صد و هفتاد و پنج اصل، روح آن مربوط به مجلس خبرگان است. و این مجلس در باره او و حافظ او و مهیمن بر او و نگهبان او تشكیل شده است. بنا بر این، موقعیت این مجلس از همه نهادهایی كه در جمهوری اسلامی و انقلابی تشكیل شده است و پایه‌گذاری شده است، از تمام آنها مهم‌تر است».

دوره اول، اجلاس فوق‌العاده، جلسه اول، ۱۴/۱۱/۱۳۶۳: «در قانون اساسی راجع به نهاد خبرگان هم سه اصل آمده كه اصل ۱۰۷ نیمه دومش برای بیان و تشكیل و ابتكار یك نهادی است به نام خبرگان كه یك نهادی را به خبرگان ابتكار می‌كند و تشكیل می‌دهد و اصل ۱۰۸ و ۱۱۱ هم وظایف نسبت به این نهاد را بیان كرده است؛ گویا اصل ۱۰۷ ناظر است به اصل تشكیل این [نهاد، یعنی] مرحله حدوثی رهبری، كه علت محدثه رهبری مؤخر باید به وسیله خبرگان انجام بگیرد.

اصل ۱۰۷ كار خبرگان را به عنوان احداث و انتخاب و تعیین و معرفی كردن رهبر قرار داده و آن دو اصل دیگر مرحله ادامه بقای آن را برعهده خبرگان گذاشته است. پس خبرگان یك نهادی است كه در مرحله ابتدایی رهبری، خبرگان دخالت كامل و تام دارد و در مرحله ادامه مسئله رهبری هم دخالت تام دارد و هر دو مرحله (حدوث و بقاء) را قانون اساسی بر عهده خبرگان قرار داده است و آن مقدار و همان گونه كه مسئله رهبری اهمیت دارد به همان اندازه هم مسئله خبرگان اهمیت دارد، زیرا كه این نهاد حافظ آن است. این نهاد به اصطلاح ما، مُهَیمن مقام رهبری است، نگهبان مقام رهبری است، معرفی‌كننده مقام رهبری است و حفظ‌كننده مقام رهبری است و پیوسته پاسدار و نگهبان این مقام است. همان اهمیتی كه مقام رهبری دارد همان اهمیت را هم این [نهاد] دارد».

 

آیة الله مشکینی در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم

در سال ۱۳۴۱ یازده نفر از اساتید و فضلای حوزه علمیه قم، در جلسات مخفی خویش، برای دفاع از قوانین اسلام و ادامه مبارزات علیه رژیم طاغوتی شاه به رهبری امام خمینی، هیئتی را با نام «هیئت مدرّسین» تشکیل دادند که هسته اصلی «جامعه مدرّسین» شد.

اعضای اصلی و مؤسس این هیئت، با حذف القاب عبارت اند از: سید علی خامنه‌ای، میرزا علی مشکینی، اکبر هاشمی رفسنجانی، عبد الرحیم ربانی شیرازی، علی قدوسی، ابراهیم امینی، محمد تقی مصباح یزدی، حسین علی منتظری، سید محمد خامنه‌ای، احمد آذری قمی، مهدی حائری تهرانی.

فعالیت این هیئت با مراحل مختلفی، از جمله دستگیری اعضا و نیز ساماندهی دوباره رو به رو شد. پس از انقلاب اسلامی ایران، فعالیت جامعه مدرسین از جنبه مبارزاتی خارج و به صورت مشارکت در تأسیس و تثبیت حکومت اسلامی تغییر یافت. در سال ۵۸ اساس‌نامه جدید تنظیم و در نهایت در سال ۶۰ مراحل ثبت و آگهی تأسیس آن و معرفی هیئت مؤسس و اعضای آن انجام شد و جامعه مدرسین با ۲۶ عضو، فعالیت رسمی خود را آغاز نمود.

آیة الله مشکینی از اعضای مؤسس جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم بود و تا پایان عمر خود، در این تشکل سیاسی ـ حوزوی فعالیت داشت. به همت دبیرخانه همایش، فعالیت‌های ایشان در چارچوب جامعه مدرّسین، در کتاب «آیة الله مشکینی در جامعه مدرّسین حوزۀ علمیه قم» منتشر شده است.

این کتاب به کوشش مرتضی وفایی، با استفاده از کتاب «جامعه مدرّسین از آغاز تا کنون» در هشت فصل، پس از پیش گفتار و درآمد، تدوین شده است.

فصل یکم، به زندگی‌نامه آیة الله مشکینی اختصاص دارد که شامل تولد و دوران کودکی، دوران تحصیل، استادان و دوستان، فعالیت‌های علمی و فرهنگی، فعالیت‌های سیاسی، فعالیت‌های مبارزاتی، و تبعید به ماهان، گلپایگان و کاشمر است.

فصل دوم، شگل‌گیری جامعه مدرّسین را از ابتدا (سال ۴۱) تا سال ۶۰ و ثبت رسمی این تشکل، توضیح داده است.

در فصل سوم با عنوان «اعلامیه‌هایی که امضای جمعی دارد» متن چهل نامه، اعلامیه یا تلگراف‌هایی است که با امضای جمعی از فضلا و مدرّسین حوزه علمیه قم، در دوران مبارزات و بین سال‌های ۴۲ تا ۵۷ صادر شده است. همچنین در پایان هر کدام، نام امضاکنندگان نیز ذکر شده است.

اولین متن، نامه، خطاب به هیئت دولت در باره بازداشت امام و جمعی از علما به تاریخ ۸/۷/۴۲ (۱۱ جمادی الاولی ۱۳۸۳) است. دو مورد پایانی، اعلامیه جمعی از علمای حوزۀ علمیه قم در باره روی کار آمدن دولت بختیار و اعلام عزای عمومی به تاریخ ۱۷/۱۰/۵۷ (۸ صفر ۱۳۹۹)، اعلامیه جامعۀ اساتید حوزۀ علمیه قم به مناسبت راهپیمایی روز اربعین به تاریخ ۲۶/۱۰/۵۷ (۱۷ صفر ۱۳۹۹) است.

«نامه‌های جامعه مدرّسین با امضای آیة الله مشکینی» فصل چهارم کتاب است. در این فصل، یازده نامه مربوط به سال‌های ۵۸ تا ۶۸ انتخاب شده است. اولین نامه، حکم نصب حجة الاسلام سلیمی به عنوان قاضی شرع در شهر رشت در تاریخ ۳۰/۲/۵۸ و آخرین نامه، گزارش اولین انتخابات مجمع نمایندگان طلاب و فضلا به امام خمینی در تاریخ ۱۵/۱/۶۸ است.

در فصل بعدی، پنج نامه از «نامه‌های خطاب به آیة الله مشکینی» به لحاظ امور مربوط به جامعه مدرّسین، گنجانده شده است و در فصل ششم با عنوان «نامه‌های دیگر»، پنج سند دیگر، با امضای مستقل یا مشترک آیة الله مشکینی آورده شده است.

فصل هفتم «دیدگاه‌ها»ی ایشان را در دوازده موضوع روشن ساخته است: مرجعیت عامه حضرت آیة الله العظمی خمینی؛ کتاب «شهید جاوید» نوشته نعمت الله صالحی نجف‌آبادی؛ کتر شریعتی؛ نامزدی آقای جلال الدین فارسی برای انتخابات ریاست جمهوری؛ نامزدی آقای دکتر حسن حبیبی برای انتخابات ریاست جمهوری؛ چالش‌های اقتصادی دهه شصت (طرح واگذاری و احیای اراضی و قانون کار)؛ آیة الله شریعتمداری؛ مرجعیت یة الله شریعتمدار؛ قائم‌مقامی آیة الله منتظری؛ مقام فقاهت و اجتهاد آیة الله خامنه‌ای؛ مرجعیت و اعلمیت آیة الله العظمی اراکی؛ قمه‌زنی.

کتاب، با فصل «فعالیت‌‌ها» پایان می‌یابد. عنوان‌هایی که در این فصل اشاره شده است چنین است: فعالیت و تدریس در مدرسه حقانی؛ آیة الله مشکینی و قیام نوزده دی؛ تشکیل «جمعیت یازده نفره» در سال ۱۳۴۲ و نسبت آن با جریان مدرّسین؛ طرح مرجعیت امام توسط دوازده نفر از فضلا و مدرّسین؛ تحصن جهت بازگشت امام؛ دانشگاه قم (مدرسه عالی تربیتی و قضایی طلاب قم)؛ نامه جامعه مدرّسین به شورای انقلاب اسلامی در باره بودجه و هیئت مدیره مدرسۀ عالی قضایی؛ گزینش قضات؛ نظر آیة الله مشکینی در سومین انتخابات ریاست جمهوری؛ خلع مرجعیت یة الله شریعتمداری؛ ستاد پیگیری فرمایشات مقام معظّم رهبری؛ سمینار بررسی مسائل حوزه؛ در باره انتخابات مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۷۴؛ تشکیک در موضع‌گیری (حمایت از کاندیداهای ریاست جمهوری)؛ درخواست افزایش تعداد اعضای جامعه مدرّسین.

پایان‌بخش کتاب، فهرست‌ آیات، اعلام، مکان‌ها، و فهرست تفصیلی مطالب است.

یادآور می‌شود چاپ اول کتاب «آیة الله مشکینی در جامعه مدرّسین حوزۀ علمیه قم» در ۳۴۸ صفحه و در سال ۹۱ از سوی مؤسسه الهادی(ع) منتشر شده است.


 

آیة الله مشکینی به روایت اسناد ساواک

در طول تاریخ و بویژه از آغاز نهضت امام خمینی، روحانیت، همواره در صف اول مبارزه، نقش رهبری و راهبردی داشته است. روحانیان بر اساس دریافت‌های اسلامی خود، همیشه در حرکت‌های اجتماعی و مبارزات سیاسی، در دو عرصه حفظ اسلام و دفاع از کیان مسلمین، پیشتاز بوداند و در برابر استبداد، استعمار و استثمار مقاومت می‌نمودند.

در طی حاکمیت و سلطه رژیم پهلوی نیز روحانیت با تمام مشکلات و فشارها ایستادگی کرد. در میان فقیهان بارع و عالمان صالح، آیة الله مشکینی در صف اول مبارزه بود. مبارزات آیة الله مشکینی ابعاد وسیعی داشت. کارهای فردی و مخفی، همگامی با جامعه مدرّسین، ارتباط با شخصیت‌های سیاسی و مبارزان خط امام، مبارزه علنی و موضع‌گیری صریح در برابر رژیم، از ویژگی‌های این مبارزات بود.

سازمان امنیت و اطلاعات رژیم (ساواک) فعالیت‌های ایشان را همچون صدها مبارزه دیگر زیر نظر داشت و ثبت می‌کرد. بر اساس اسناد ساواک، کتاب چهلم از مجموعه «یاران امام به روایت اسناد ساواک»، با همکاری مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات و مؤسسه علمی ـ فرهنگی دار الحدیث (دبیرخانه همایش)، در باره آیة الله مشکینی تدوین و به عنوان جلد سوم یادنامه آیة الله مشکینی در آستانه اولین سالگرد ارتحال ایشان، در سال ۸۷ منتشر شد و در همان سال به چاپ دوم رسید.

کتاب «آیة الله مشکینی به روایت اسناد ساواک» در چهار بخش تنظیم شده است: مقدمه، اسناد، فهرست اعلام، ضمائم، عکس‌ها.

در مقدمه طولانی کتاب (۲۵ صفحه‌)، این عناوین به چشم می‌خورد: زندگی‌نامه؛ ابعاد مبارزات آیة الله مشکینی؛ فعالیت آیة الله مشکینی مشکینی با توجه به ابعاد مبارزه؛ فعالیت‌های آیة الله مشکینی به روایت اسناد شهربانی؛ یورش به منزل آیة الله؛ مبارزات مستمر در تبعید؛ دوران تبعید مشهد؛ سیری در آثار (نامه‌ها)؛ دستگیری؛ علت دستگیری؛ تبعید دیگر علما؛ راجع به حوزه علمیه قم؛ روحانیت و وظایف طلاب؛ تعریف ایشان از روحانیت؛ سیری در اندیشه‌ها (درس‌نامه از دروس اخلاق)؛ ماجرای کتاب «شهید جاوید»؛ پس از ارتحال امام خمینی؛ نقد سخنان آقای منتظری علیه نظام، رهبر و رهبران انقلاب؛ در عرصه فرهنگ و نشر.

در بخش دوم کتاب، در بیش از چهار صد صفحه، تصویر اسناد (و متن حروف‌چینی شده آن) مربوط به پرونده کلاسه شده آیة الله مشکینی در ساواک آمده است؛ اسنادی که از آغاز نهضت توسط منابع، گزارشگران و مأموران حرفه‌ای در جای جای کشور، هر کجا که ایشان حضور داشته یا زندان و تبعید بوده، تهیه شده است.

مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، در «سخن ناشر» در خصوص اسناد توضیح داده است:

۱. اسناد به ترتیب تاریخی چیده شده و به جز اسناد تکراری، تمامی اسناد پرونده‌های آیة الله مشکینی آورده شده است.

۲. مواردی که نیاز به گویاسازی داشته، اعم از زندگی‌نامه مختصر رجال و شرح برخی وقایع تاریخی، انجام و در حاشیه اسناد ارائه گردیده است. این گویاسازی در بعضی اسناد، به صورت توضیح سند با سندی دیگر صورت پذیرفته که تصویر آنها در بخش ضمائم کتاب آورده شده است.

۳. در این مجموعه، از هر گونه ویرایش اسناد خودداری شده تا حتی الامکان جال و هوای سند حفظ شود. فقط در مواردی که غلط‌های بارز به چشم می‌خورده، صحیح کلمات در داخل کروشه آمده است.

۴. چون همه اسناد به گونه‌ای خوانا در تصاویر آمده است، از حروف‌چینی سربرگ‌ها خودداری گردیده است.

۵. در آغاز و انجام بسیاری از اسناد، برخی علائم و رموز وجود دارد که تفصیل آن در کتاب اول آمده است.

پس از بخش اسناد، فهرست اعلام و سپس ضمائم (تصویر شش سند مورد اشاره در بخش اسناد)، عکس‌ها (تصاویر مربوط به آیة الله مشکینی، از دوران مبارزه تا پس از ارتحال) پایان‌بخش کتاب است.

 

زندگی و مبارزات آیة الله مشکینی

علی درازی

بعد از رحلت آیة الله مشكینی، یکی از مجموعه‌هایی كه در باره ایشان انتشار یافت، شماره چهلم «یاران امام به روایت اسناد ساواك» بود كه مانند سایر كتاب‌های انتشار یافته مركز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، بخشی از اسناد مبارزاتی ایشان را در دوران حكومت پهلوی به نقل از اسناد ساواك و شهربانی روایت می‌كرد.

مجموعه‌هایی كه تحت عنوان «یاران امام به روایت اسناد ساواك» منتشر می‌گردد، منبع بسیار غنی را برای محققان و پژوهشگرانی كه در باره شخصیت‌های مبارز و انقلابی پژوهش می‌كنند فراهم می سازد ولی بدون تردید به خاطر این كه بسیاری از فعالیت‌های ایشان از دید و حیطه قدرت ساواك پنهان مانده است، نمی‌تواند تمام آنها را نشان دهد و باید این بخش‌ها را در خاطرات و یادداشت‌های فردی افراد جستجو نمود.

نكته دیگر، اسناد شخصیت‌ها عموماً در پرونده شخصیتی یا موضوعی آنها به صورت كامل وجود ندارد. ساواك آن چنان دقیق و منظم نبوده كه تمامی اسناد فرد یا موضوعی را به درستی جمع‌آوری كند، لذا چه بسیار اسنادی كه در پرونده دیگران باشد و در پرونده شخصی یا جمعی یافت نشود.

و نكته آخر در باره مجموعه‌های یاران امام به روایت اسناد ساواك این كه، اثر انتشار یافته تنها مربوط به اسناد دوران مبارزات ایشان است و به سایر دوران زندگی ایشان از جمله حیات علمی و دوران پس از انقلاب اسلامی و مسئولیت‌هایی كه بعد از انقلاب بر عهده داشته‌اند، نمی‌پردازد.

مجموعه دیگری كه بعد از رحلت ایشان انتشار یافت، «آیة الله مشکینی در نگاه دیگران» بود كه خاطرات تعدادی از مراجع، شاگردان و شخصیت‌های بارز حوزوی و سیاسی كشور را در باره ابعاد مختلف شخصیت ایشان روایت می‌كرد.

این مجموعه با وجود این که در فرصتی اندك تدوین شد و كاستی‌هایی دارد ولی به جهت این كه در آن، خاطرات شخصیت‌ها و علمای بزرگ و تأثیرگذاری استفاده شده است، اهمیت زیادی دارد. همچنین در باره آیة الله مشکینی، دو کتاب از حضور و فعالیت ایشان در مجلس خبرگان رهبری و جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم، منتشر شد.

آشنایی نگارنده با شخصیت آیة الله مشكینی و پژوهشی كه از قبل در باره ایشان كرده بود، موجب شد تا پیشنهاد مرکز اسناد انقلاب اسلامی را برای تحقیق و تدوین کتاب «تاریخ شفاهی زندگی و مبارزات آیة الله مشكینی» را بپذیرد.

در این طرح، سعی شده است با توجه به كاستی‌های آثار قبلی، و استفاده از منابع دیگر، به مجموعه زندگی و مبارزات آیة الله مشکینی اشاره شود.

شیوه جمع‌آوری داده‌ها

در این پژوهش، داده‌های تاریخی از سه طریق به دست آمده است:

الف. تحقیق میدانی (مصاحبه).

ب. تحقیق آرشیوی.

ج. تحقیق كتاب‌خانه‌ای.

الف. تحقیق میدانی: این تحقیق، یكی از شیوه‌های متداول پژوهش در علم اجتماعی است. فقدان منابع مكتوب، ضبط خاطرات از زبان شاهدان عینی را ایجاب می‌كرد. اما مشكل عمده در ثبت خاطرات این طرح، مشكلات دسترسی به شخصیت‌ها و بزرگان بود. با توجه به این كه بخش عمده‌ای از یاران و دوستان آیة الله مشكینی از این گروه بودند، به همین دلیل مسیر تعیین وقت و گرفتن ملاقات و انجام مصاحبه با آنها بسیار دشوار و حتی در برخی اوقات غیر ممكن بود. البته گروه مصاحبه با پشت كار و سفر به شهرهای مختلف كشور و با همكاری صمیمانه مؤسسه الهادی توانست به مطالب مورد نیاز بخصوص در باره خاطرات شخصیت‌ها و بزرگان نظام جمهوری اسلامی ایران دسترسی پیدا كند.

بخش دیگر خاطرات مورد استفاده، مصاحبه هایی است كه از مراجع عظام تقلید و برخی از شخصیت‌های كشور در مؤسسه علمی ـ فرهنگی دار الحدیث و مؤسسه الهادی ضبط گردیده است.

ب. تحقیق آرشیوی: اسناد دولتی اعم از شهربانی، ساواك، استانداری، نخست وزیری، و دادگستری، از جمله منابع مهم تاریخی به شمار می‌روند. گزارش‌هایی كه توسط مأموران طبق آموزش های لازم تهیه شده است، تا حدودی برای تعیین دقیق زمان، مكان و كیفیت وقوع حوادث، اهمیت غیر قابل انكاری دارند. گاهی نیز گزارش هایی دروغ یا اسنادی با اغراض خاص وجود دارد كه با اشراف بر موضوع شناخته می‌شوند.

اولین مجموعه اسناد مورد استفاده، اسناد پرونده خود آیة الله مشكینی موجود در مركز اسناد انقلاب اسلامی است كه در اختیار ما قرار گرفت و امكان استفاده از آن در اسرع وقت میسر گردید. هر چند امكان استفاده مستقیم از اسناد ساواك (پرونده آیة الله مشكینی در وزرات اطلاعات) فراهم نشد، ولی از اسناد مربوط به موضوع در مجموعه‌های منتشر شده توسط مركز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات استفاده شده است. مانند چهلمین شماره از مجموعه یاران امام به روایت اسناد ساواك كه در باره آیة الله مشکینی است و بخشی از ارجاعات کتاب جدید را تشكیل می‌دهد.

ج. تحقیق كتاب‌خانه‌ای: مطالب كتاب‌ها، روزنامه‌ها و مجلات كه از بانك‌های اطلاعاتی مراكز مختلف استخراج می‌گردد، بخش دیگری از ارجاعات تكمیلی این مجموعه را تشكیل می‌دهد. مانند نشریات مراکز و مؤسسات حوزه، جامعه مدرسین، و روزنامه‌های سراسری مثل «اطلاعات»، «كیهان» و «جمهوری اسلامی».

موانع و كاستی‌ها

دامنه وسیع و ابعاد گسترده شخصیت آیة الله مشكینی و جایگاه رفیع او بخصوص بعد از پیروزی انقلاب در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، باعث شد با وجود تلاش‌هایی كه برای گردآوری منابع از مراكز مختلف صورت گرفت، اما امكان دستیابی به تمام منابع مقدور نگردید. تحقیق میدانی، به سبب سختی امكان دسترسی و انجام مصاحبه رو در رو با برخی از شخصیت‌های نظام و علمای حوزه، امکان‌پذیر نگردید.

از سوی دیگر، پراكندگی جغرافیایی افراد و شخصیت‌هایی كه می‌بایستی مورد مصاحبه قرار می‌گرفتند باعث شد گروه مصاحبه به شهرهای مختلف مسافرت كنند و حتی در برخی موارد این مسافرت‌ها پشت سر هم انجام می‌شد. در كنار محدودیت‌های تحقیق میدانی، در تحقیق آرشیوی هم امكان مراجعه به مراكز آرشیوی بعضی از نهادها میسور نگردید.

تدوین و نگارش

تحقیق و پژوهش این مجموعه علاوه بر كارهایی كه از قبل توسط نگارنده صورت گرفته بود، بخشی نیز از حدود یك و نیم سال پیش آغاز گردید و بعد از تكمیل تحقیقات، تدوین و نگارش این مجموعه از سال ۱۳۸۸ شروع گردید. اولین مرحله، پیاده‌سازی نوارهای مصاحبه و طبقه‌بندی اطلاعات و اسناد بر اساس ترتیب تاریخی و موضوعی بود. اسناد و خاطرات در كنار هم و برای توضیح و تشریح بیشتر هم مورد استفاده قرار می‌گرفت.

در سیر تاریخی و موضوعی، حفظ سبك گزارشی متن، مورد نظر بود. در صورت وجود اسناد كافی، متن بر آن اساس تدوین شده و در مقطع و موضوعی كه سند كافی وجود نداشت، خاطرات با در نظر گرفتن زمان تقریبی حوادث، در محل مناسب قرار گرفته است.

این مجموعه که به همت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهیه و منتشر می‌شود، شامل هفت بخش است.

بخش اول، در برگیرنده پیشینه تاریخی و جغرافیایی شهرستان مشکین‌شهر است که زادگاه آیة الله مشکینی در این منطقه قرار دارد.

بخش دوم، به موضوعات مربوط به پیشینه خانوادگی، تولد، دوران کودکی، نوجوانی، تحصیلات حوزوی می‌پردازد.

بخش سوم، به حیات علمی ایشان اشاره دارد که مهم‌ترین آنها حضور ایشان به عنوان استاد مبرز حوزه علمیه قم و تدریس در سطوح عالی حوزه و حضور انبوه طلاب در کلاس‌های درس ایشان است. همچنین آیة الله مشکینی به عنوان استاد اخلاق، شهرت عام و خاص پیدا می‌کند و جلسات درس اخلاق ایشان باعث جذب انبوه طلاب و مردم قم می‌شود.

بخش چهارم، حاوی مبارزات سیاسی ایشان از آغاز نهضت امام خمینی تا پیروزی انقلاب اسلامی است که در طول این پانزده سال از ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷ ایشان چندین بار دستگیر، زندانی و سال‌هایی نیز در شهرهای مختلف کشور تبعید می‌شود.

بخش پنجم، شامل مسئولیت‌های ایشان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی است. از مهم‌ترین مسئولیت‌هایی که ایشان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تا زمان رحلتشان در سال ۱۳۸۶ بر عهده داشته‌اند، ریاست مجلس خبرگان رهبری و امامت جمعه شهر مقدس قم است.

بخش ششم، نظریات علمی و فقهی ایشان را در موضوع ولایت فقیه در خود جای داده است که با بهره‌گیری از سخنرانی‌ها و صحبت‌های ایشان استخراج گردیده است.

بخش هفتم با عنوان «راویان»، گذری کوتاه می‌کند به زندگی‌نامه شخصیت‌ها و افرادی که چه به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم، راوی مطالبی در باره آیة الله مشکینی بودند.