تاريخ : 5/14/2014 12:00:00 AM
کد مطلب: 242
 آیة الله مشکینی پایه‌گذار اصلاح کتب درسی در حوزۀ علمیه قم

آیة الله مشکینی پایه‌گذار اصلاح کتب درسی در حوزۀ علمیه قم

۱. کتاب درسی خصایص و ویژگی‌هایی دارد که آن را از سایر کتاب‌ها متفاوت می‌کند. در نظر داشتن مخاطب خاص، رکن اصلی آن است که خود، ساختار و متن ویژه‌ای را می‌طلبد. همین خصیصه علت اصلی بازنگری در کتب درسی و تغییر و تحول در آن است.

امروزه با روشن شدن این ضرورت و سازمان یافتن امر آموزش در دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیۀ ایران، در کنار مراکز آموزشی، سازمانی جهت تدوین کتاب‌های درسی، چنین وظیفه‌ای را بر عهده دارد و همواره در حال شناسایی نیازها، خلأها و ضعف‌ها و به روزرسانی کتاب‌های درسی و آموزشی است. از این رو تغییر و تعویض متون درسی، امری غریب نیست و چندان مقاومت و عکس العملی در پی ندارد.

لکن در دوره‌های گذشته و پیش از شکل‌گیری سازمان‌های آموزشی نوین، تعیین کتاب درسی به صورت وضع تعیّنی و به تدریج اتفاق می‌افتاد و عواملی چون شخصیت نویسنده، جامعیت متن، روانی، ایجاز و ... در درسی شدن یک متن نقش داشت.

۲. شیوه و سبک درسی شدن کتاب‌ها در گذشته عوارض و پیامدهایی داشت که مهم‌ترین آنها را می‌توان مقاومت در برابر تغییر و جای‌گزینی کتاب‌ها ذکر کرد. همین امر سبب می‌شد سال‌ها کتابی متن درسی باشد و با وجود ایرادها و اشکال‌ها، فضای عمومی و علمی حاکم، اجازه تغییر و جابجایی در آن را ندهد.

با این که در حوزه‌های علمیه نقد دیدگاه‌ها و آرا به آسانی و با شجاعت صورت می‌گیرد اما کتاب‌های درسی که در نهایت به یک رأی و نظر بر می‌گردد، اجازه نقد پیدا نمی‌کرد. [۱]

۳. آیة الله مشکینی در چنین فضایی، بخشی از فعالیت علمی‌اش را صرف تجدید نظر در کتب درسی حوزه و اصلاح آنها کرد.

ایشان از کتاب‌های «معالم الاُصول»، حسن بن زین الدین، «فرائد الاُصول» شیخ انصاری و «المکاسب» وی، تحریری نو ارائه کرد و با تلخیص، حذف و جابجایی پاره‌ای از عبارت‌های این سه کتاب، در واقع، کتاب‌هایی جدید ارائه کرد.

معظّم‌له در مقدمۀ کتاب «الرسائل الجدیدة» که تلخیص و تهذیب «رسائل» شیخ انصاری است، ضرورت ورود طلاب علوم دینی به عرصه‌های نوین تبلیغ دین و رویارویی با افکار و اندیشه‌های انحرافی جدید را ضرورت بازنگری در روش درسی حوزه‌های علمیه می‌داند:

«و خلاصة القول أن ملاحظة هذه و غیرها من الاُمور ... توجب علی دارسی العلوم الدینیة أن یجددوا النظر فی جمیع شئون دراستهم من کتبهم المعدّة للدّراسة و مدرسیها و طالبی دراستها، فیختاروا الأقرب من حیث النفع و الأنسب بملاحظة الزمان و الأتم انطباقاً علی مقتضی الحال.»

خلاصه سخن این است که توجه به امور پیش‌گفته، الزام می‌کند که دانشجویان و پژوهندگان علوم دینی در تمام شئون آموزشی تجدید نظر کنند: در کتاب‌ها، در روش استادگزینی و در انتخاب دانشجو، تا نزدیک‌ترین راه را از جهت سودمندی و مناسب‌ترین و سازگارترین را از جهت رعایت شرایط زمانه منظور دارند.

این ابتکار در حوزه‌های علمیه ایران که مادر آن‌ها حوزۀ علمیه قم به شمار می‌رود، به نام آیة الله مشکینی ثبت شده است و مع الأسف این راه پیگیری نشد و این دغدغه هنوز نیز راه علاج مناسب نیافته است.

۴. شایستۀ یادآوری است که مسئله تجدید نظر و اصلاح کتب درسی در نجف، پیش از ایران، توسط چند تن از عالمان شیعۀ آن دیار چون علامه محمد حسین مظفّر (مؤلف کتاب «اُصول الفقه»)، سیّد علی نقی حیدری (مؤلف کتاب «اُصول الاستنباط»)، شهید سیّد محمّد باقر صدر (مؤلف کتاب‌های «المعالم الجدیدة» و «حلقات فی الاُصول») و نیز علامه سیّد مرتضی عسکری (که پیشنهاددهندۀ همۀ این موارد در طرح اصلاح کتب درسی در دانشکدۀ اصول‌الدین بغداد و در مجمع الفکر الاسلامی بود)، آغاز شد و البته برخی از این کتاب‌ها مانند «اُصول الفقه» و تا حدودی «حلقات فی الاُصول» راه خود را برای درسی‌شدن باز کرد.

امید است نیّت خیر این عالمان پیشتاز و نیز ضرورت‌های زمان، دست‌اندرکاران امور آموزشی در حوزه‌های علمیه را به تلاش‌هایی مضاعف در این زمینه وا دارد.

مهدی مهریزی

دبیر علمی همایش


 

۱. برای آگاهی از این نوع مقاومت ها، ر.ک: فصل نامۀ «فرهنگ اندیشه»، ش۸، ص۶۲ - ۶۸، مقالۀ «نظام حوزه و فرهنگ تحقیق»، سیّد حسن اسلامی.